Onur Berkay SUİÇMEZ
18 Ocak 2026 – yolda…
Ütopya edebiyatı, toplumsal düzen arayışlarının en güçlü yansımalarından biridir. Thomas More’un Ütopya (1516), Francis Bacon’un Yeni Atlantis (1627) ve Tommaso Campanella’nın Güneş Ülkesi (1602) eserleri, klasik ütopya geleneğinin üç temel taşıdır. Bu makale, söz konusu üç eseri tarihsel bağlamları, temaları ve günümüz için önemleri açısından karşılaştırmalı bir perspektifle ele almaktadır.
Bu çalışmada karşılaştırmalı kültürel eleştirel kuramla değerlendirme yöntemi benimsenmiştir. Öncelikle her eserin tarihsel bağlamı ve yazıldığı dönemin sosyo-politik koşulları incelenmiştir. Ardından tematik analiz yoluyla eserlerde öne çıkan ana kavramlar (toplumsal düzen, bilim, eğitim, mülkiyet) belirlenmiştir. Son aşamada ise bu kavramlar günümüz sosyal bilim literatürüyle ilişkilendirilerek değerlendirilmiştir. Çalışma, nitel bir yaklaşım üzerine kurulmuş olup, metinlerarası karşılaştırma ve literatür taraması yöntemleri kullanılmıştır.
Ütopya üzerine yapılan akademik çalışmalar, genellikle üç ana eksen etrafında şekillenmektedir:
Sosyal ve siyasal düzen arayışı: Claeys (2010) ve Kumar (1991), More’un Ütopya eserini modern sosyal devlet anlayışının öncülü olarak yorumlamaktadır.
Bilimsel kurumlaşma: Bacon’un Yeni Atlantis eseri üzerine Manuel ve Manuel (1979), bilimin kurumsallaşmasının modern üniversite ve araştırma merkezlerinin ideolojik temeli olduğunu vurgulamaktadır.
Eğitim ve kolektif yaşam: Campanella’nın Güneş Ülkesi üzerine yapılan yorumlarda (Yıldız, 2016; Özkan, 2017), eğitimin toplumsal düzenin merkezine yerleştirilmesi ve görselliğin pedagojik araç olarak kullanılması öne çıkarılmaktadır.
Literatürde bu üç eser, klasik ütopya geleneğinin farklı yönlerini temsil eden metinler olarak değerlendirilmekte; More’un siyasal eleştirisi, Bacon’un bilimsel vizyonu ve Campanella’nın eğitim odaklı yaklaşımı birbirini tamamlayan perspektifler olarak görülmektedir.
Thomas More – Ütopya
More’un Ütopya eseri, Avrupa’daki sosyal ve siyasal sorunlara karşı bir eleştiri ve çözüm önerisi niteliğindedir. Özel mülkiyetin kaldırılması, eşitlikçi düzenin kurulması ve toplumsal barışın sağlanması eserin merkezinde yer alır. More, dönemin İngiltere’sindeki sınıf farklılıklarını ve adaletsizlikleri eleştirirken, ideal bir ada toplumu üzerinden alternatif bir düzen tasarlar.
Francis Bacon – Yeni Atlantis
Bacon’un Yeni Atlantis eseri, bilimin toplumsal düzenin temeli olduğu bir model sunar. “Süleyman’ın Evi” adlı bilim kurumu, modern araştırma enstitülerinin öncülü olarak kabul edilir. Bacon, bilimin kurumsallaşmasını ve toplumsal ilerlemenin motoru olmasını öngörerek, bilgi üretiminin sistematik bir şekilde örgütlenmesini ütopyasının merkezine yerleştirir.
Tommaso Campanella – Güneş Ülkesi
Campanella’nın Güneş Ülkesi eseri, kolektif yaşam ve eğitimi merkeze alır. Ortak mülkiyet, dini-sosyal birliktelik ve görsel materyallerle desteklenen eğitim sistemi eserin temel unsurlarıdır. Campanella, eğitimi toplumsal düzenin temeline yerleştirerek, bireylerin hayat boyu öğrenim sürecine katılmasını sağlar.
Karşılaştırmalı Değerlendirme
Toplumsal Düzen: More, siyasal ve ekonomik eşitliği; Campanella, kolektif yaşamı; Bacon ise bilimsel ilerlemeyi merkeze alır.
Bilim ve Eğitim: Bacon bilimi kurumsallaştırırken, Campanella eğitimi toplumsal uyumun temeli olarak görür. More ise eşitlikçi düzenin sürdürülebilirliği için eğitimi destekler.
Ortak Noktalar: Üç eser de özel mülkiyetin sınırlandırılması, ortak fayda anlayışı ve toplumsal barış arayışıyla birleşir.
Günümüz Dünyası ve Dünya’da Yaşiyanlar İçin Önemi
Ütopya: Sosyal adalet ve eşitlik tartışmalarında hâlâ referans noktasıdır.
Yeni Atlantis: Bilimsel kurumların rolünü öngörmesiyle modern üniversite ve araştırma merkezlerinin ideolojik temeli olmuştur.
Güneş Ülkesi: Eğitimde görsellik ve hayat boyu öğrenim fikriyle çağdaş pedagojiyi besleyen bir modeldir.
Sonuç
Thomas More, Francis Bacon ve Tommaso Campanella’nın eserleri, klasik ütopya geleneğinin üç farklı yönünü temsil eder: toplumsal düzen, bilimsel ilerleme ve eğitim. Bu üç eser, ideal toplum arayışının farklı boyutlarını ortaya koyarken, günümüz dünyasında hâlâ tartışmaya değer fikirler sunmaktadır.
Kaynakça
More, T. (1516). Utopia. Leuven: Dirk Martens.
Bacon, F. (1627). New Atlantis. London: William Rawley.
Campanella, T. (1602). La Città del Sole.
Claeys, G. (2010). Searching for Utopia: The History of an Idea. Thames & Hudson.
Kumar, K. (1991). Utopianism. University of Minnesota Press.
Manuel, F. E., & Manuel, F. P. (1979). Utopian Thought in the Western World. Harvard University Press.
Özkan, M. S. (2017). Thomas More, Francis Bacon ve Tommaso Campanella’nın Ütopyalarında Bilim ve Eğitim Felsefesi. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21(2), 609-624.
Yıldız, O. (2016). Tommaso Campanella ve Francis Bacon’ın Ütopyalarındaki İdeal Toplum ve Eğitim Anlayışları. Abant İzzet Baysal Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi.
Dipnotlar
More’un Ütopya eseri, dönemin İngiltere’sindeki sosyal adaletsizliklere doğrudan bir eleştiri olarak okunabilir.
Bacon’un Yeni Atlantis’inde “Süleyman’ın Evi”, modern bilim akademilerinin öncülü olarak görülmektedir.
Campanella’nın Güneş Ülkesi, eğitimi toplumsal düzenin merkezine yerleştirmesiyle çağdaş pedagojik yaklaşımlara ilham vermiştir.
gündüzleri geceymiş gibi ● yeşil dallarız dünya ağacından 
Yorum bırakın